Kocioł lodowcowy, nazywany także karem lub cyrkiem lodowcowym, to półkoliste albo owalne, misowate zagłębienie w górskiej dolinie lub stoku. Z trzech stron otaczają je strome ściany, a od strony doliny często zamyka je próg skalny, czyli rygiel. Forma ta powstaje wskutek erozji lodowca górskiego, a po jego ustąpieniu w zagłębieniu może utworzyć się jezioro cyrkowe.
Czym jest kocioł lodowcowy?
To klasyczna forma erozji glacjalnej, czyli rzeźby powstałej w wyniku niszczącej działalności lodu. Kocioł przypomina dużą skalną misę otwartą w kierunku doliny. Jego ściany są zwykle strome, ponieważ podczas zlodowacenia były podcinane przez lód oraz niszczone przez obrywy i zamarzającą w szczelinach wodę.
Nie należy mylić kotła z niszą niwalną. Nisza niwalna jest zazwyczaj płytszym zagłębieniem utworzonym przez długo zalegający płat śniegu, który nie przekształcił się w lodowiec górski. Kocioł powstaje natomiast po rozwinięciu procesów lodowcowych i wyraźnym przeobrażeniu podłoża.
Jak powstaje kocioł lodowcowy?
Proces zaczyna się w miejscu, gdzie przez długi czas gromadzi się śnieg. Z czasem nacisk kolejnych warstw zmienia jego strukturę, a później prowadzi do powstania lodu lodowcowego. Kolejne etapy wyglądają następująco:
- Gromadzenie śniegu – w zagłębieniu stoku lub górnej części doliny powstaje pole firnowe.
- Przemiana śniegu w firn – pod wpływem nacisku i zmian temperatury śnieg staje się ziarnistym firnem, a następnie przechodzi w lód lodowcowy.
- Ruch lodu – rosnąca masa lodu zaczyna przesuwać się w stronę doliny, naciskając na podłoże.
- Niszczenie skał – lód szlifuje podłoże, czyli prowadzi detersję, a przymarznięte fragmenty skał wyrywają jego powierzchnię. Ten drugi proces to detrakcja.
- Pogłębianie zagłębienia – wielokrotne działanie lodu tworzy misowate dno i strome ściany, charakterystyczne dla kotła lodowcowego.
Rygiel skalny pozostaje zwykle od strony doliny, zwłaszcza gdy tworzące go skały są bardziej odporne na erozję. Lód może go wygładzić, ale nie zawsze całkowicie usuwa. W słabiej rozwiniętych kotłach rygiel bywa niski albo nie występuje w wyraźnej postaci.
Jak rozpoznać kocioł w krajobrazie?
Podczas obserwacji górskiego krajobrazu uwagę zwracają przede wszystkim następujące elementy:
- strome, często skalne ściany otaczające zagłębienie z trzech stron
- misowate lub półkoliste dno, które może być płaskie, nachylone albo przegłębione
- rygiel skalny, czyli próg zamykający kocioł od strony doliny
- jezioro cyrkowe wypełniające obniżenie po ustąpieniu lodowca
Jezioro powstaje wtedy, gdy woda zatrzymuje się w przegłębieniu ograniczonym przez skalny próg. Dlatego wiele jezior tatrzańskich ma strome brzegi i znajduje się w wyraźnie zamkniętych, górskich misach.
Gdzie w Polsce występują kotły lodowcowe?
Najbardziej znane przykłady znajdują się w Tatrach. Kocioł lodowcowy zajmują między innymi Morskie Oko oraz Czarny Staw pod Rysami. Są to jeziora cyrkowe, czyli zbiorniki położone w zagłębieniach wyrzeźbionych przez dawny lodowiec górski.
Kotły występują także w Karkonoszach. Przykładem jest Kocioł Wielkiego Stawu, a podobne formy tworzą również Śnieżne Kotły. Ich strome ściany, przegłębione dna i skalne progi pokazują, jak ruch lodu zmieniał górskie stoki podczas zlodowaceń.
Najprościej rozpoznać kocioł po połączeniu trzech cech: stromych ścian, misowatego dna i skalnego progu od strony doliny. Jeśli zagłębienie wypełnia woda, powstaje jezioro cyrkowe.
